Trong thế giới kiến trúc hiện đại, về phân kỳ lịch sử thế kỷ XX, thường được chia làm 2 giai đoạn chính: 1) l920 - l970: giai đoạn kiến trúc hiện đại. 2) Từ l970 đến nay: giai đoạn sau hiện đại.

Lý luận kiến trúc, căn cứ vào hai giai đoạn trên, cũng tương ứng, có Lý luận kiến trúc hiện đại và Lý luận kiến trúc sau hiện đại (sau hiện đại còn gọi là đương đại).

Vì vậy, trong tiếng Anh có những thuật ngữ ''Theories of Modern Architecture'' và ''Theories of Contemporary Architecture'', nhưng đôi khi người ta cũng không phân biệt rạch ròi lắm mà thường dùng chữ ''Modern'' (hiện đại) để chỉ chung.

Trong trường hợp phân chia rạch ròi, khái niệm Lý luận kiến trúc hiện đại là chỉ lý luận của Trào lưu hiện đại (Modernism) của Chủ nghĩa Công năng (Fonctionalism) hay Chủ nghĩa Duy lý (Rationalism) do Walter Gropius, Le Corbusier và Mies Van der Rohe đề xướng.

Lý luận kiến trúc của những bậc thầy này vào những năm l920, 1930 rất tiến bộ. Nó thích hợp với sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật, nhấn mạnh công năng sử dụng, loại bỏ đối xứng, loại bỏ thức cột sau 2.500 năm thống trị đã đến hồi lạc hậu.

Cốt lõi của lý luận kiến trúc thời kỳ này có những luận điểm sau đây:

• Coi trọng công năng, hình thức theo đuổi công năng.
• Quan tâm đến kỹ thuật mới, vật liệu mới, kết cấu mới, quan tâm đến thi công công nghiệp hoá.
• Coi trọng không gian lưu động, bố cục mở và quan điểm hữu cơ.

Quan điểm này một thời gian đã là động lực phát triển kiến trúc, nó tiến bộ hơn chủ nghĩa chiết trung, nhưng dần dần, tới thập niên 60, lại bị phủ định vì hình thức thuần khiết và đơn giản của nó.

Quan điểm kiến trúc trên là quan điểm coi trọng ''trật tự cơ khí” nhưng ''thiếu cá tính''. Cùng với sự thay đổi về xã hội, khủng hoảng xã hội và kinh tế thập niên 1960, phồn vinh giả tạo hàng hoá dư thừa, thất nghiệp tăng vọt, khủng hoảng tâm lý... đã đưa đến một loạt các thay đổi về thực tế cũng như 1ý luận kiến trúc thế giới.

Trong một bài nghiên cứu đăng trên Tạp chí Xây dựng, chúng tôi đã viết một nhận xét sau: ''Chủ nghĩa Công năng dần dần bộc lộ sự phiến diện của nó, thể hiện sự hạn chế về lịch sử và nhận thức, do đã đơn giản hoá kiến trúc và phủ nhận trang trí, coi kiến trúc là những cỗ máy băng lạnh, thiếu tình cảm và hơi thở của con người, ngoài ra, kiến trúc là một nghệ thuật, hình thức không thể đứng sau công năng'' (Tạp chí Xây dựng, Bộ Xây dựng, số 8/2005).

Chính vì vậy, từ l970, 1980, l990 đến 2000, thế giới chứng kiến một sự phát triển đến chóng mặt của những vấn đề mới của lý luận kiến trúc. Đó và những vấn đề của những ism (trào lưu, chủ nghĩa) và của những gy (môn học, ngành học).

Những trào lưu kiến trúc mới của giai đoạn này bao gồm:

• Kiến trúc hậu Hiện đại (Post - modernism).
• Kiến trúc Công nghệ cao (High - Tech)
• Kiến trúc Hiện đại mới (Neo - modernism)
• Kiến trúc Giải toả kết cấu (Decostruction).

Mục đích của lý luận kiến trúc mới là đem kiến trúc kết hợp với những thành tựu mới nhất của khoa học nhân văn, khoa học tự nhiên và khoa học kỹ thuật.

Để đáp ứng yêu cầu trên, một số ngành học và môn học đã ra đời, đó là:

• Ký hiệu học kiến trúc (Semiology of Architecture)
• Chủ nghĩa Văn cảnh (Contextualism)
• Chủ nghĩa ẩn dụ (Metaphor hay Allusionism)
• Hiện tượng học kiến trúc (Phenomenology of Architecture)
• Tâm lý học kiến trúc (Architecture Psychology)
• Tâm lý học môi trường (Environment Architecture)
• Mỹ học (Aesthetics) phương Tây đương đại
• Kiến trúc học hành vi (Behavioral Architecture)
• Loại hình kiến trúc (Typology of Architecture)
• Chuyển hoá luận và kiến trúc cộng sinh (Metabolism và Symbiosis)
• Hình thái học kiến trúc (Morphology of Architecture) và Chủ nghĩa Cấu trúc (Structuralism)
• Phương pháp luận thiết kế kiến trúc hiện đại.

Chúng tôi cho rằng ở ta đang có sự thiếu hụt về công nghệ trong kiến trúc, nhưng sự thiếu hụt này có thể chuyển giao được, trong khi sự thiếu hụt về khoa học nhân văn và triết học, tư tưởng kiến trúc có vẻ khó bù đắp hơn nếu không chọn đường đi đúng.

Hiện nay, giới kiến trúc chưa quan niệm được rằng thế giới là một ''văn bản'' (Text), mà người đọc phải có văn hoá đọc. Chúng ta đang lãnh đạm với những gì mà văn hoá kiến trúc thế giới đang coi trọng. Kết quả là đô thị của chúng ta đang là những thực thể mất trật tự, nền kinh tế thị trường đang phát huy mặt trái của nó trong việc hình thành một phong cách kiến trúc rởm và giả Pháp, kiến trúc bị thương phẩm hoá và bị biến thành một thứ hàng hoá tốn kém nhưng rẻ tiền.

Lý luận kiến trúc chừng nào được giới kiến trúc và cả xã hội, cho là tác nhân định hình ''phần hồn'' và ''phần xác'' tác phẩm kiến trúc, thì kiến trúc mới tiến bộ được.

Nhìn sang Trung Quốc, ta thấy họ có cả một chiến lược nghiên cứu và thu hút thành tựu của lý luận kiến trúc thế giới. Có trường đại học ở Trung Quốc đã giảng dạy cho sinh viên tới 90 tiết Lý luận kiến trúc và 36 tiết Bình luận kiến trúc, Quỹ khoa học tự nhiên Quốc gia cũng đã tài trợ dự án nghiên cứu trọng điểm ''Lý luận kiến trúc hiện đại'' do GS. Lưu Tiên Giác chủ biên, với sự tham gia của 40 nhà khoa học khác, và kết quả là một công trình nghiên cứu đã được hoàn thành sau 7 năm nghiên cứu. Cuốn sách dày 650 trang, in khổ lớn, hiện nay được Bộ Giáo dục Trung Quốc quy định là sách Giáo dục dùng cho nghiên cứu sinh.

Sách về lý luận kiến trúc hiện nay ấn hành và phổ cập trên thế giới ngày càng nhiều, nhiều cuốn sách Lý luận kiến trúc và tuyên ngôn kiến trúc, Mỹ học kiến trúc ví dụ một số sách của NXB Wiley - Academy và McGaw - Hil1, Taschen... đã du nhập vào Việt Nam, đó là những biểu hiện ban đầu của hội nhập, nhưng xử lý chúng và biến thành những tài liệu sử dụng được cho giới kiến trúc Việt Nam thì chúng ta chưa làm được, do đó, về lý luận kiến trúc thế giới hiện nay chúng ta còn rất nhiều vấn đề phải suy nghĩ và còn rất nhiều công việc phải làm.